'Vrij-baan': kunstroute voor fietser en wandelaar door Leeuwarden

In het kader van Leeuwarden Vrij-Baan heeft Leeuwarden er tussen 2012 en 2018 verschillende kunstwerken in de openbare ruimte bij gekregen. Daar is een wandel- en fietsroute bij, met uitleg.

Ze horen niet bij de , maar als je dan toch bij het station begint, is het logisch Love van Jaume Plensa even mee te nemen. De witte kinderkopjes van 7 meter hoog staan met hun nekjes in de mist. Met regenachtig weer is die wat beter zichtbaar dan op zonnige dagen. In elk geval is dit een mooi startpunt voor de route langs kunstwerken op ,,de nieuwe en heringerichte invalswegen van Leeuwarden’’.

Gids vandaag is Jantine Verver, beleidsmedewerker cultuur van de gemeente Leeuwarden. Zij schreef alle tekstbordjes op de route. Wandelen zou kunnen, maar we hebben alleen de middag, dus we stappen op de fiets voor de 25 kilometer lange tocht.

Eerste stop is het . Het lichtbaken van Frank Havermans hangt als een reusachtige bidsprinkhaan aan zijn sokkel. Zijn ontwerp is industrieel als de omgeving, en er zijn onderdelen uit de bouwtekening van het viaducht in verwerkt. George Stephenson was ook de uitvinder van de mijnlamp, vandaar dat Havermans een geel lichtelement heeft toegevoegd.

Op deze toegangsweg van de stad duikt Havermans weer op. Met Karin van Pinksteren ontwierp hij de tegeltableaus van het en het . Het motief van de betegeling is ,,haar codenaam als spionne: H21 in morsetekens’’. ,,De letters worden over de 106 vakken verdeeld, een aantal vakken samen vormen een letter, over de gehele lengte staat drie keer Mata Hari’’, leest Verver voor bij het akwadukt.

De kleur geel is gelijk aan die van het lichtbaken en verbindt deze zo met elkaar. Onder het Sylsterrak staat in morsecode ‘Onder het oog van de dageraad’. Oog van de dageraad is de betekenis van Mata Hari in het Maleis, en ‘onder’ is toegevoegd vanwege de tunnel. Hier zijn de tegels wit en zwart, een verwijzing naar de grazende koeien in de omgeving van de Sylsterbrêge.

Vanwege wegwerkzaamheden moeten we even afwijken van de gangbare route, maar we hoeven niets te missen. Met de wind in de rug trappen we weer richting het centrum, naar het . Hier zijn door Koen Taselaar vier fietstunnels gesierd met tegels in verschillende kleuren. Ze hebben steeds dezelfde motieven, maar deze zijn in verschillende richtingen geplaatst, waardoor soms herkenbare vormen ontstaan, zoals ,,pingpongbatjes, vazen, golven en soms mensfiguren’’.

Op het staat het tweede niet-tegeltableau op de route, en het ‘oudste kunstwerk’ (2012): Time Tunnel van Maarten de Reus. Wie de stad over de Overijsselselaan nadert, rijdt als het ware de geschiedenis in. De Reus heeft oude plattegronden van de stad als uitgangspunt genomen. De eerste, kleine constructie is afgeleid van 1200 ,,toen Leeuwarden niet meer was dan een nederzetting’’. De twee andere ‘ringen’ laten zien hoe de stad ‘schoksgewijs’ groeide.

De Reus ontwierp ook het tegeltableau onder de fietsdoorgang Jabikswoude, waarin hij de tijd eigenlijk voor is. ,,Dit werk gaat over de directe werking van zonnestraling’’, legt Verver uit. Onder de weg zijn de kleuren donker – als het hart van de zon – en naar buiten toe neemt de kleurintensiteit af. Tegelijk is het ook het gevolg van zonneschijn, dat kleuren verbleken. ,,Had ik al verteld dat alle tegels op de route zijn gemaakt bij Koninklijke Tichelaar in Makkum?’’, vraagt Verver.

In de fietstunnel onder het is een laaggelegen tableau in blauwe tinten aangebracht dat de schittering van zonlicht op water verbeeldt. En bij de heeft De Reus de tegels niet in de lengte- maar in de breedterichting geplaatst. De verschillende tinten groen lijken van boven naar beneden te druipen. Ook hier legt de kunstenaar een link met de tijd: ,,Op den duur geeft beton altijd vochtstrepen’’. Nu al zijn die te zien, het kunstwerk reflecteert en vergroot dit effect in matte en glanzende tegels.

Escher-akwadukt

We smokkelen even omwille van de tijd en een naderende bui en slaan het fietslusje door het mooie Wirdum over. We rijden een stukje terug en pakken de route weer op in Goutum. Bij de ondergang naar de nieuwe wijk Wiarda, het Drachsterplein en het is Jan van der Ploeg verantwoordelijk voor de keramische werken.

,,De rechte lijnen waren heel lastig te realiseren tegen een hellend vlak dat ook nog eens taps toeloopt’’, wijst Verver. De werken bestaan uit een spel van horizontale, verticale en diagonale lijnen ,,die lijken op een Griekse meander’’. Elke tunnel heeft zijn eigen kleur: rood en blauw, plus een daaruit resulterend paarsblauw, zwart, wit en een lichterblauw, in zowel glanzend als mat glazuur.

Aanvullend staat op de overkluizing van het Escherakwadukt een bank in tegels van grafisch ontwerper Pieter Hoekstra. Twee pijlers die aangeven waar de Drachtsterweg eerder lag, zijn beschilderd met graffiti door Harke Broersma en Jacoba Visser. De vogels en vissen vormen ,,een relatie met het werk van Escher’’.

En daarmee zijn we ‘rond’, in zo’n tweeënhalf uur. We steken het centrum weer in, en sluiten onze route af. Net voor de regen valt.