Onder de huid van Mata Hari

LEEUWARDEN

Het is het topstuk van de tentoonstelling ‘Mata Hari, de mythe en het meisje’, vanaf 14 oktober te zien in het Fries museum: het schilderij dat Isaac Israëls in 1916 van Margaretha Zelle maakte. Donderdagochtend 28 september werd het schilderij gepresenteerd.

Hans Groeneweg, conservator van het Fries Museum, is zichtbaar trots als hij vertelt over het pas gerestaureerde schilderij. ,,Dit schilderij is de laatste afbeelding van Mata Hari, die haar laat zien als de grande dame die ze in die tijd was. De eerstvolgende afbeelding die we van haar kennen, is de arrestatiefoto uit 1917, die in Frankrijk is gemaakt.”

De gelijkenis tussen de foto en het schilderij blijkt één van de mooie verhalen die achter de beeltenis schuil gaan. Groeneweg: ,,Er kan geen gelijkenis zijn, want de foto is pas een jaar na het voltooien van het schilderij gemaakt. Alhoewel het schilderij niet is gedateerd. Toch zie je enorme overeenkomsten. Hoe Mata Hari staat, haar lange jas en riem om haar middel; de mof in haar handen.”

Lisa Elbers restaureerde het doek in opdracht van het Kröller Möller Museum, de eigenaar van het schilderij. Zij wijst de aanwezigen op een ander opvallend detail. ,,De hoed die ze draagt, is anders dan op de foto. Maar de slagschaduwen rond haar hoofd kunnen erop duiden, dat Israëls de hoed in tweede instantie kleiner heeft gemaakt.” Elbers voerde de restauratie vervroegd uit, omdat het doek de komende zes maanden te zien zal zijn in Leeuwarden.

Elbers besteedde zo’n tweehonderd uur aan de restauratie en vond meer interessante verhalen, onder andere over de manier waarop het schilderij waarschijnlijk is bewaard tijdens de Tweede Wereldoorlog. Ook het feit dat Helene Kröller-Müller het schilderij al in 1918 zelf kocht en een prominente plek gaf in haar imposante collectie van voornamelijk jonge impressionisten, leverde mooie gegevens op. ,,Goudschilfers van de originele lijst, vingerafdrukken van Israëls zelf: ik kwam het ene na het andere interessante detail tegen”, vertelt Elbers.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de kunstcollectie van het Kröller-Müller Museum opgeslagen in een speciale bunker op het terrein. Er is geen documentatie over bewaard gebleven, maar al langere tijd werd aangenomen dat het doek toen van het originele spieraam is afgehaald en opgerold. Elbers: ,,De vernis was heel erg vergeeld en in die vergeling zag ik horizontale banen, op gelijke afstand van elkaar. Dat duidt op oprollen. Ook de barstjes in de vernis, de manier waarop het doek in de hoeken was vastgemaakt, het nieuwere hout van het spieraam en de nagels waarmee het schilderij vastzat, wijzen erop, dat het niet helemaal origineel meer is.”

Groeneweg benadrukt hoe dankbaar het Fries Museum haar collega’s van het Kröller-Müller Museum is. ,,Dit schilderij maakt al vanaf de start van het museum in 1938 deel uit van hun vaste expositie, en ik weet dat je dan even moet slikken als er een verzoek tot uitleen komt. Maar het past hier zó goed, honderd jaar na de dood van deze beroemde Leeuwardense. We willen de bezoeker een kans even onder de huid van Mata Hari te kruipen. Dat lukt met het schilderij van Israëls nog beter.”

Tekst: Marike van der Molen


Auteur

Redacteur